Szczytno - nazwa miasta

Jest kilka wątków, dotyczących  pochodzenia nazwy miasta. Niemiecka  -  Ortulfsburg, później Ortelsburg - pochodzi od nazwy zamku Ortolfsburg, a ta zaś od wielkiego szpitalnika i jednocześnie komtura elbląskiego Ortolfa z Trewiru ( 1354-1371). Natomiast polska nazwa miasta Szczytno wywodzi się od słowa Scithno, co oznaczało kiedyś szczyt np. wzgórza, na krórym został wzniesiony zamek.
Obydwa jeziora w mieście nosiły nazwy polskie Szczytno Większe (łac. Major) oraz Szczytno Mniejsze (Minor), dziś nazywanymi Zamkowymi lub Domowymi  - Dużym i Małym.
Polska nazwa Szczytno może także pochodzić od występującego w XII i XII wiekach 
w dokumentach cechowych - rzemieślników - szczytników, od których  dziś swoje nazwy wywodzą niektóre miejscowości o nazwie Szczytniki, np. w poznańskim, kaliskim czy wrocławski. Natomiast w powiecie wielickim, w Małopolsce tereny te zamieszkiwali Pieczyngowie, osadnicy, którzy trudnili się wyrabianiem średniowiecznych, drewnianych tarcz - zwanych "szczytami". "Szczytami" nazywano też metalowe zakończenia włóczni.
Nazwa niemiecka przestała obowiązywać w 1945 roku.

Historia herbu

Pierwsze wzmianki o zamku w Szczytnie pochodzą z 1266 r. W roku 1360 (29.09) aktem komtura Ortolfa nakazano osiedlić się przybyszom z Mazowsza. Osada, którą założyli na pólnocnym brzegu jeziora Domowego Małego otrzymała nazwę Bartna Strona (niem. Bartebdorf).  Pochodziła ona od pszczelarstwa  - dominującego zajęcia pierwszych osadników. Polska nazwa przetrwała do dziś. Początki murowanego zamku, według wielu badaczy tego zagadnienia, datuje sie na 1380 r. W 1530 r. Szczytno było wsią. Od 1549 r. dostało nowe przywileje (m.in.) warzenia piwa, a 23 marca 1616 uzyskało miano " das Städtlein" - coś pośredniego między wsią, a  miastem. Od tego momentu Szczytno miało własne sądownictwo i pieczęć, lecz bez prawa do targów i własnego samorządu.
Miasteczko nie miało jednak herbu. Skorzystano z okazji, jaka nadarzyła się w 1669 r. , kiedy to kisążę pruski Fryderyk Wilhelm Hohenzollern postanowił zmienić dotychczasowy herb Ełku. Pochodzący z czasów króla Zygmunta Starego herb - przedstawiający jelenia, który wyskakuje zza drzew - został kupiony przez Szczytno od Ełku. Jego replikę można oglądać w tutejszym Muzeum Mazurskim. Ostatecznie pełne prawa miejskie uzyskało Szczytno w 1723 roku. Dzisiejszy, aktualny herb miasta jest efektem wielokrotnej modyfikacji. Często ulegała zmianie liczba drzew, zredukowana z 5 do 3. Także jeleń zmienił kolor z czerwonego na brązowy.
Miasto ucierpiało podzas  I i II wojny światowej.  W wyniku działań wojennych, zniszczeniu uległo około 45 % miasta. Szczytno jest miaste polskim od 1945 roku. Według danych z 30 czerwca 2007 roku, miato miało 25.487 mieszkańców.

Jurand

" Komes możny i mężny, który do przedchorągwianych należy (...)".
" Płowowłosy i płowowąsy rycerz, o dziobatej twarzy i jednym oku barwy żelaza, odznaczał się olbrzymim wzrostem i niezwykłą siłą. Jego odwaga, duma i honor rycerski dobrze były znane księciu Januszowi, który Juranda darzył niezwykłym szacunkiem..." Tak pisał o jednym ze swoich bohaterów  - Henryk Sienkiewicz w powieści "Krzyżacy" (1900).  Dla wielu pokoleń postać Juranda służyła jako wzór do naśladowania. Takie pojęcia, jak:  godność, honor, umiłowanie rodzinym, poświęcenie dla ojczyzny  - w czasie zaborów, okresie międzywojennym czy po II wojnie światowej przyświecały większości, którym przyszło w tych czasach żyć w naszym kraju. Także dziś te pojęcia nie straciły na swojej aktualności. I jedno nie ulega wątpliwości, że następne pokolenia przeżywać będą losy Danusi i Zbyszka,  Jagienki, Maćka z Bogdańca i  ... Juranda ze Spychowa.

Spychów, a nie Spychowo

Gdy  dziś mówimy o  Spychowie, nieodłącznym skojarzeniem z tą miejscowością jest Jurand ze Spychowa. W rzeczywistości ta, malownicza wieś, położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie szczycieńskim, w gminie Świętajno, a właściwie jej nazwa - ma związek z powieścią H. Sienkiewicza "Krzyżacy". Jurand był komesem gródka, który nosił nazwę Spychów.
Przed wojną dzisiejsze Spychowo nosiło niemiecką nazwę Puppen co w dosłownym tłumaczeniu oznaczało - lalki. Po wojnie przetłumaczono niezbyt szczęśliwie na Pupy. Na wniosek mieszkańców z Pup zmieniono w 1960 roku nazwę wsi, co miało  niewątpliwie związek z powieścią "Krzyżacy". W tym samym bowiem roku, znany, polski reżyser filmowy Aleksander Ford nakręcił film na podstawie powieści Sienkiewicza.
Dlatego błędem jest wiązanie tej miejscowości z Jurandem ze Spychowa. Wszak Henryk Sienkiewicz nie umiescił akcji swojej powieści w istniejących miejscowościach.
Tak czy inaczej Spychowo to nie Spychów, co miłośnikom powieści wcale nie przeszkadza fakt, że autor pozwolił sobie w kilku przypadkach, wprowadzić do fabuły powieści elementy fikcyjne.

Opracował: Ryszard Łopatka

Źródła:
"Powiat Szczycieński. Przeszłość-Wspólczesność. Praca zbiorowa pod redakcją: Grzegorza Jasińskiego, Zbigniewa Kudrzyckiego i Andrzeja Misiuka. Szczytno 2006.
"Mazury-słownik stronniczy, ilustrowany" pod redakcją Waldemara Mierzwy. Wydawnictwo Retman. Dąbrowno 2008.
Wikipedia, wolna encyklopedia.